Do góry

Opis hasła bieżącej edycji

Temat przewodni poprzedniej XXXIV Olimpiady Wiedzy Ekonomicznej brzmiał „Ekonomia wobec kryzysów. Gospodarcze i społeczne skutki pandemii”. W trakcie udziału w Olimpiadzie uczestnicy zdobyli wiedzę z zakresu wpływu, jaki pandemia COVID-19 miała na funkcjonowanie gospodarki, zarówno w skali mikro, jak i makro. Dyskusja młodych ekonomistów w ramach ubiegłorocznej Olimpiady obejmowała tematykę związaną z rolą państwa w gospodarce w sytuacji pandemii, jej wpływu na działalność przedsiębiorstw, wreszcie na kształtowanie nierówności ekonomicznych w społeczeństwie. Niestety, sytuacja epidemiologiczna w Polsce wpłynęła także na przebieg zawodów XXXIV OWE. Na skutek pandemii Komitet Główny OWE zadecydował o przeprowadzaniu zawodów szkolnych oraz okręgowych w formie stacjonarnej w szkołach. Natomiast zawody centralne ostatecznie odbyły się w dniach 21-23 maja 2021 r. i miały formę hybrydową.

Decyzją Komitetu Głównego bieżąca edycja Olimpiady Wiedzy Ekonomicznej (XXXV) odbywać się będzie pod hasłem „Rola giełd w rozwoju społeczno-gospodarczym”. Przyjęcie wspomnianego hasła przewodniego ma na celu zapoznanie uczestników Olimpiady ze znaczeniem, jakie giełdy pełnią obecnie we współczesnej gospodarce rynkowej oraz przybliżenie im realiów funkcjonowania tego typu instytucji rynkowych. Co więcej, taki dobór tematyki będącej przedmiotem dyskusji w ramach XXXV OWE jest wynikiem wzrostu zainteresowania rynkiem kapitałowym w polskim społeczeństwie, jaki ma miejsce w konsekwencji pandemii COVID-19. Szczególnym jego wyrazem jest wzrost liczby rachunków maklerskich w okresie od stycznia do listopada 2020 r. o 66 tysięcy (dane Krajowego Depozytu Papierów Wartościowych, zob. [KDPW 2021]). Prawidłowe wybory inwestycyjne podejmowane na tym rynku wymagają posiadania stosowanej wiedzy z zakresu jego funkcjonowania. Stąd też, w opinii Komitetu Głównego celowe jest jej poszerzenie w szczególności w przypadku uczniów szkół średnich, którzy w niedługiej przyszłości będą podejmować decyzje dotyczące swoich oszczędności.

Hasło przewodnie XXXV OWE w zaprezentowanym kształcie jest również wynikiem owocnej współpracy pomiędzy Komitetem Głównym OWE oraz Giełdą Papierów Wartościowych w Warszawie. Stanowi ono nawiązanie do jubileuszu  XXX- lecia Giełdy. Wyrazem tej współpracy jest objęcie obecnej edycji OWE honorowym patronatem przez Giełdę Papierów Wartościowych w Warszawie.

Czym zatem jest giełda, w szczególności giełda papierów wartościowych, i jakie są jej funkcje w gospodarce? Jak zauważa W. Dębski [2010, s. 139] pomimo faktu, że w gospodarce odgrywają one istotną rolę od przynajmniej dwóch stuleci, to w literaturze przedmiotu ich pojęcie nie jest jednoznaczne. Wspomniany autor jako najbardziej adekwatną przytacza tu definicję autorstwa A. Dorosza i M. Puławskiego [1991, s. 120] zgodnie, z którą „giełdą papierów wartościowych są regularne, odbywające się w określonym czasie i miejscu, podporządkowane określonym normom i zasadom, spotkania osób pragnących zawrzeć umowę kupna-sprzedaży oraz osób pośredniczących w zawieraniu transakcji, których przedmiot stanowią zamienne papiery wartościowe, przy czym ceny owych transakcji ustalone są na podstawie układu podaży i popytu, a następnie podawane do wiadomości publicznej”. Co więcej, należy zauważyć, że zgodnie z ustawą z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz.U. 2005 nr 183 poz. 1538 z późn. zm.) możliwość wykorzystywania terminu „giełda papierów wartościowych” jest ograniczona prawnie.

Ze względu na ograniczone ramy niniejszego opracowania dotyczyć będzie ono przede wszystkim giełdy papierów wartościowych. Jednak warto również nadmienić o istotnych dla procesów zachodzących w gospodarce realnej giełdach towarowych. W Polsce ich funkcjonowanie określa ustawa z dnia 26 października 2000 r. o giełdach towarowych (Dz.U.2019.312). Przykładem mogą być tu giełdy, na których dokonywany jest obrót energią elektryczną. Warto o nich wspomnieć szczególnie w kontekście koniecznej transformacji energetycznej polskiej gospodarki w najbliższych latach.

Powracając do tematyki giełd papierów wartościowych należy podkreślić, iż stanowią one element rynku kapitałowego, czyli „rynku na którym występują instrumenty dłużne i udziałowe (instrumenty transferu kapitału), emitowane na okres co najmniej roku” [Jajuga 2015, s. 23]. Jak zauważa P.S. Rose [1986, s. 15], w przeciwieństwie do rynku pieniężnego, przeznaczeniem rynku kapitałowego jest umożliwienie finansowania inwestycji długoterminowych. Wspomniane stwierdzenie koresponduje z funkcjami, jakie według J. Stiglitza [1994, s. 209] pełni rynek kapitałowy w gospodarce, tj.: alokacja zasobów; gromadzenie kapitału; selekcja projektów inwestycyjnych; transfer, podział i dywersyfikacja ryzyka. K. Jajuga [2015, s.23] podkreśla w tym kontekście znaczenie rynku kapitałowego w procesie efektywnej alokacji kapitału, a w konsekwencji wspieranie wzrostu gospodarczego w danym kraju.  Nieco inną od wskazanej systematykę podstawowych funkcji rynku kapitałowego przedstawili E. Pietrzak i M. Markiewicz [2007, s. 302]. Zgodnie z nią rynek ten pełni funkcje: alokacyjną, informacyjną, transformującą, wyceniającą i dyscyplinującą. Również K. Jajuga [2015, s. 23] zwraca uwagę na dokonywaną na rynku kapitałowym wycenę jednostek kapitałowych (kosztu kapitału). J. Czekaj i S. Owsiak [1992, s. 182-183] podkreślają, że koszt ten jest niezwykle istotny ponieważ wpływa on na mechanizm alokacji gospodarki realnej decydując o skłonności do konsumpcji, oszczędzania i inwestycji.

Należy zauważyć, że prawidłowa realizacja wspomnianych funkcji rynku kapitałowego zależy od tego czy dany rynek działa sprawnie. W tym kontekście w literaturze przedmiotu występuje termin efektywności rynku kapitałowego. Jak zauważają S.W. Sharpe, G.J. Alexander i J.V Bailey [1999] można ją rozpatrywać w trzech wymiarach: alokacyjnym, transakcyjnym (operacyjnym) i informacyjnym. Szczególnie istotny jest ostatni z wymienionych wymiarów, gdyż bezpośrednio nawiązuje on od dorobku E.F. Famy (1970, s. 383). Zdefiniował on rynek efektywny jako taki, na którym „ceny zawsze w pełni odzwierciedlają dostępne informacje” (Fama 1970, s. 383).  Stwierdzenie to jest także utożsamiane z hipotezą rynków efektywnych (efficient market hipothesis), będące jedną ze znaczących teorii nauki finansów. Należy dodać, że pytanie o efektywność rynków kapitałowych jest przedmiotem analizy wielu badań empirycznych.

Analizując rolę rynku kapitałowego (giełd) w gospodarce należy zauważyć, że ich znaczenie w poszczególnych krajach jest zróżnicowane. W literaturze przedmiotu wyróżnia się dwa modele systemu finansowego [zob. Maciejczyk-Bujnowicz 2015, s. 55], w oparciu o dwa kryteria, tj. źródło finansowania przedsiębiorstw (sektor bankowy lub giełda) oraz charakter zależności występujący między sektorem finansowym a przedsiębiorstwami z gospodarki realnej:

·         anglosaski z dominującą rolą giełd papierów wartościowych;

·         kontynentalny (niemiecko-japoński) z dominującą rolą sektora bankowego.

W kontekście wspomnianego podziału należy zauważyć, że w Polsce po 2000 r. rozwój systemu finansowego opierał się na sektorze bankowym połączonym z ograniczeniem znaczenia rynków finansowych [NBP 2019, s. 20].

W dyskusji na temat roli giełd w rozwoju społeczno-gospodarczym nie można pominąć kwestii wpływu tych instytucji na wzrost gospodarczy. Po części odpowiedź na to pytanie pojawiła się już w kontekście analizy funkcji jakie rynek kapitałowy pełni we współczesnej gospodarce rynkowej. W literaturze ekonomicznej problem ten jest jednak przedmiotem długoletniej debaty. Jednymi z pierwszych ekonomistów zwracających uwagę na zależność występującą pomiędzy rynkiem finansowym a wzrostem gospodarczym byli W. Bagehot [1873] oraz J. Schumpeter [1911]. Wśród dorobku wspomnianych ekonomistów można odnaleźć hipotezę o pozytywnym oddziaływaniu rynku finansowego na innowacje techniczne. Odwołując się do podstaw teoretycznych autorstwa W. Bagehota oraz J. Schumpetera, kolejni dwaj ekonomiści, R.I. McKinnon [1973, s. 89-116] oraz E. Shaw [1973, 112-114] stwierdzili, że liberalizacja rynków finansowych prowadzić powinna do wyższego wzrostu gospodarczego. W opozycji do wyrażonych poglądów stoi m.in. R. Lucas. Wyraził on pogląd, iż „znaczenie rynku finansowego jest zdecydowanie przeszacowane” [Lucas 1988]. Ponadto, A. Chandavarkar [1992] zwrócił uwagę, iż żaden z pionierów nauki ekonomii nigdy nie wskazał finansów jako czynnika decydującego o wzroście gospodarczym. W obszarze relacji występującej między rynkiem finansowym a wzrostem gospodarczym występuje bogaty dorobek prac empirycznych (zob. np. [Kawa 2002] i [Goczek i inni 2014]). Warto dodać, że w ostatnich latach pojawiły się również badania, które co prawda potwierdzają pozytywny wpływ finansów na wzrost gospodarczy jednak jedynie do pewnego poziomu ich rozwoju [Cournède i Denk 2015].

W opinii K. Jajugi [2021] giełda pozostaje fundamentalną instytucją gospodarki rynkowej. Stąd też, w tym miejscu i ze względu na tegoroczny jubileusz XXX-lecia GPW należy przytoczyć kilka faktów dotyczących rozwoju rynku kapitałowego w Polsce. W pierwszej kolejności warto wspomnieć, iż choć GPW w Warszawie obchodzi w 2021 r. jubileusz XXX-lecia to w rzeczywistości pierwsza giełda papierów wartościowych w Polsce została otwarta w Warszawie 12 maja 1817 r. Przedmiotem obrotu na warszawskiej giełdzie w ówczesnym czasie były przede wszystkim weksle i obligacje. Kolejnym historycznie istotnym etapem funkcjonowania giełdy w Polsce były lata 20. XX w. W II Rzeczypospolitej giełdy papierów wartościowych istniały aż w siedmiu ośrodkach miejskich, choć należy zauważyć, że ze względu na skalę dokonywanych transakcji kluczowy charakter miała giełda w Warszawie. Rozwój rynku kapitałowego w Polsce został przerwany przez wybuch II wojny światowej, a przywrócenie do życia giełdy po 1945 r. było niemożliwe ze względu na narzucony system gospodarki centralnie planowanej.

Zapoczątkowane pod koniec lat 80. XX w. zmiany gospodarce mające na celu wprowadzenie w Polsce gospodarki rynkowej obejmowały również plany odbudowy rynku kapitałowego. W marcu 1991 r. została przyjęta ustawa Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych (Dz.U. 1991 nr 35 poz. 155). Na jej podstawie, została utworzona Giełda Papierów Wartościowych w formie spółki akcyjnej Skarbu Państwa. Akt założycielski GPW podpisano 12 kwietnia 1991 r., a pierwsza sesja giełdowa odbyła się cztery dni później (16 kwietnia 1991 r.). W pierwszym dniu notowań przedmiotem handlu były akcje następujących pięciu sprywatyzowanych spółek Skarbu Państwa: Exbud, Kable, Krosno, Próchnik i Tonsil. Informacja o składzie podmiotowym z początku funkcjonowania giełdy wskazuje na dwie istotne kwestie. Po pierwsze, ukazuje znaczenie jakie rynek kapitałowy miał w przeprowadzaniu procesu prywatyzacji [zob. H.J. Bloomestein i M.G. Spencer 1993]. Po drugie, uwidacznia dynamiczny charakter rynku kapitałowego, gdyż obecnie żadna z pięciu wymienionych spółek nie jest już notowana na parkiecie. Ostatnią z nich był Próchnik, który został wykluczony z obrotu na GPW z dniem 18 stycznia 2019 r. [Ławrowski 2019].

W ramach krótkiego zarysu historii warszawskiej giełdy papierów wartościowych warto wspomnieć o jeszcze trzech istotnych datach. Pierwszą z nich jest 9 listopada 2010 r., kiedy to nastąpił debiut akcji samej GPW na parkiecie. Od tego momentu GPW stała się spółką publiczną, której akcje mogą być nabyte przez dowolnego inwestora. Druga data to wprowadzenie w połowie kwietnia 2013 r. nowego systemu transakcyjnego UTP (Universal Trading Platform) na GPW [GPW 2013]. Jego wdrożenie umożliwiło stosowanie w znacznie większej skali handlu algorytmicznego na warszawskim parkiecie. Obecnie GPW pracuje nad stworzeniem własnego nowoczesnego systemu transakcyjnego [K. Kosiński 2021]. Na koniec warto również wspomnieć o dacie 29 września 2017 r. kiedy to FTSE Russell ogłosiła decyzję o przekwalifikowaniu Polski z grona rynków rozwijających się do rozwiniętych. Była to pierwsza tego rodzaju zmiana od blisko 10 lat [FTSE Russell 2017, s. 2].

Po trzydziestu latach działalności Giełda Papierów Wartościowych jest największą giełdą w regionie Europy Środkowo-Wschodniej pod względem kapitalizacji (146 mld EUR, dane na koniec 2020 r.) i organizuje obrót na jednym z najbardziej dynamicznie rozwijających się rynków kapitałowych na „starym kontynencie”. Na koniec 2020 r. liczba spółek krajowych i zagranicznych notowanych na warszawskiej giełdzie wyniosła 806 [GPW 2021, s. 7-8]. Wynik ten jest zbliżony do giełdy we Wiedniu, gdzie notowanych jest 809 podmiotów. W minionym roku na Głównym Rynku zagościło 7 nowych spółek. W tym kontekście należy wspomnieć o IPO (initial public offering) Allegro.eu, który okazał się największy w historii warszawskiej giełdy (jego wartość wyniosła 10,6 mld zł) [GWP 2021, s. 8]. Dodatkowo, w 2020 r. na rynku NewConnect zadebiutowało 14 spółek, z czego większość z obszaru nowych technologii, biotechnologii i gamedev. Ostatecznie pod koniec ubiegłego roku łącznie na rynkach GPW notowane były akcje 51 spółek z sektora gier, co oznacza, że jest to największa giełda na świecie pod tym względem [GPW 2021, s. 9].

Tak jak co roku, część pisemna Olimpiady Wiedzy Ekonomicznej będzie skoncentrowana wokół problematyki wskazanej w jej haśle przewodnim. Powyżej, ze względu na obszerny zakres tematyki Olimpiady, przedstawiono jedynie zarys problematyki pytań o charakterze ogólnym tej części zawodów. Natomiast pytania testowe obejmować będą całą problematykę zawartą w programie Olimpiady Wiedzy Ekonomicznej.

Olimpiada Wiedzy Ekonomicznej ma charakter trzystopniowy. Dla zawodów I i II stopnia (szkolnych i okręgowych) przewidziana jest forma pisemna. Natomiast zawody III stopnia (centralne) przeprowadzone zostaną zarówno w formie pisemnej, jak i ustnej.

Zawody I stopnia (szkolne) odbędą się w szkołach na terenie całego kraju 8 listopada 2021 r. Kolejny etap zawodów – II stopnia (okręgowy) - odbędzie się 12 stycznia 2022 r. w 17 komitetach okręgowych powołanych przy oddziałach Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego w największych miastach Polski. Zawody III stopnia (centralne) odbędą się 7 i 8 kwietnia 2022 r. w Serocku koło Warszawy. Zgodnie z Regulaminem OWE, na podstawie wyników zawodów centralnych oraz w oparciu o Statut Międzynarodowej Olimpiady Ekonomicznej Komitet Główny OWE ustala pięcioosobowy skład reprezentacji Polski na zawody Międzynarodowej Olimpiady Ekonomicznej. 

 

Literatura:

Bagehot W. (1873), Lombard Street: A Description of Money Market, Irwin, Homewood, rozdz. X., dostęp: https://oll.libertyfund.org/title/bagehot-lombard-street-a-description-of-the-money-market, dnia 05.07.2021 r.

Bloomestein, Spencer M.G. (1993), The Role of Financial Institutions in the Transition to a Market Economy, “IMF Working Paper”, vol. 1993, nr 075.

Chandavarkar A. (1992), Of finance and development: neglected and unsettled questions, “World Development”, nr 22.

Cournède B., Denk O. (2015), Finance and economic growth in OECD and G20 countries, “OECD Economics Department Working Papers”, nr. 1223.

Dębski W. (2010), Rynek finansowy i jego mechanizmy. Podstawy teorii i praktyki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Dorosz A., Puławski M. (1991), Giełdy pieniężne, [w:] Januszkiewicz W. (red.), Giełdy w gospodarce światowej, PWE, Warszawa.

Fama E.F. (1970), Efficient Capital Markets: A Review of Theory and Empirical Work, “The Journal of Finance”, nr 2.

FTSE Russell (2017), Poland: The journey to Developed Market status, dostęp: https://content.ftserussell.com/sites/default/files/research/poland---the-journey-to-developed-market-status_final.pdf, dnia 01.07.2021 r.

Goczek Ł., Kurkowska K., Zduniuk K. (2014), Rozwój rynków kapitałowych i wzrost gospodarczy w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, „Roczniki Kolegium Analiz Ekonomicznych. Szkoła Główna Handlowa”, nr 34.

GPW (2013), UTP – nowy system transakcyjny na GPW, dostęp: https://www.gpw.pl/biblioteka-gpw-wiecej?gpwl_id=15&title=+UTP+-+nowy+system+transakcyjny+na+GPW , dnia 01.07.2021 r.

GPW (2021), Sprawozdanie zarządu z działalności jednostki dominującej i grupy kapitałowej Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie S.A, s. 7-8, dostęp: https://www.gpw.pl/pub/GPW/files/PDF/raporty/R2020/PL/Sprawozdanie_Zarzadu_dzialalnosc_GK_GPW_2020.pdf, dnia 01.07.2021 r.

Jajuga K. (2021), Giełdy – ewolucja fundamentalnych instytucji gospodarki rynkowej, „Biuletyn PTE”, nr 3.

Kawa P. (2002), Rozwój finansowy a wzrost gospodarczy – ujęcie teoretyczne i wyniki badań empirycznych. Implikacje dla polityki ekonomicznej, „Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie”, nr 600.

KDPW (2021), Podsumowanie 2020 roku w Grupie KDPW, Warszawa, dostęp: http://www.kdpwccp.pl/pl/press/informacje-prasowe/Strony/NewsDetails.aspx?idn=237, dnia 1.07.2021 r.

Kosiński K. (2021), GPW stawia na własny system transakcyjny, „Puls Biznesu”, dostęp: https://www.pb.pl/gpw-stawia-na-wlasny-system-transakcyjny-1111001 , dnia 01.07.2021 r.

Lucas R. (1988), On the mechanics of economic development, “Journal of Monetary Economics”, vol. 22(1).

Ławrowski P. (2019), Seniorzy GPW. Oto spółki z najdłuższą historią notowań, Stowarzyszenie Inwestorów Indywidualnych, dostęp: https://www.sii.org.pl/12743/analizy/newsroom/seniorzy-gpw-oto-spolki-z-najdluzsza-historia-notowan.html dnia 1 lipca 2021 r.

Maciejczyk-Bujnowicz I. (2015), Kapitał finansowy a wzrost gospodarczy w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.

McKinnon R.I. (1973), Money and Capital in Economic Development, Brookings Institution, Washington DC, 1973.

NBP (2019), Rozwój systemu finansowego w Polsce w 2019 r., Narodowy Bank Polski, dostęp: https://www.nbp.pl/systemfinansowy/rozwoj2019.pdf, dnia 05.07.2021 r.

Pietrzak E. Markiewicz M. (2007), Finanse, bankowość i rynki finansowe, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk.

Rose P.S. (1986), Money and capital markets. Second edition, Business Publications, Plano.

Schumpeter J. (1911), The theory of economic development, wydanie z 2017 r., Nowy Jork.

Sharpe W.F., Alexander G.J., Bailey J.V. (1999), Investments, Prentice Hall.

Shaw E.S. (1973), Financial deepening in economic development, Oxford University Press, New York.

Stigliz J. (1994), Whither Socialism?, The MIT Press, Cambridge, Massachusetts, London, s. 208-209

Ustawa z dnia 22 marca 1991 r. Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych (Dz.U. 1991 nr 35 poz. 15)

Ustawa z dnia 26 października 2000 r. o giełdach towarowych, Dz.U.2019.312